Mikołaj Rej -ur. 1505r. w Żórawnie (Żurawnie) pod Haliczem, zm. 1569r. prawdopodobnie w założonym przez siebie Rejowcu (Chełmskie), poeta, prozaik,dramatopisarz. Urodził się w zamożnej rodzinie szlacheckiej na Rusi, dokąd jego ojciec przeniósł się z Nagłowic. Po wstępnej edukacji wyruszył do Krakowa. Studiował w Akademii Krakowskiej, ale już po roku wrócił do Żórawna. Lata młodzieńcze spędził w nieograniczonej swobodzie na wsi ; polował, łowił ryby - upajał się światem natury. W 1525r. ojciec wysłał Reja na dwór magnacki Andrzeja Tęczyńskiego. Był to w życiu Reja moment przełomowy: zdobywał tam przede wszystkim ogładę towarzyską, uczył się literatury, stylistyki i ortografii. Został sekretarzem Tęczyńskiego. To właśnie tam, na dworze, powstały jego pierwsze próby literackie. Rej niebawem opuścił dwór i powrócił na Ruś. Po śmierci ojca pozostał na wsi. Wkrótce (1531r.) się ożenił z Zofią Kościeniówną z Sędziszowa (siostrzenicą arcybiskupa lwowskiego). Dużo pisał. Zwolennik idei reformacji, dość szybko (ok. r. 1541 lub 1548) przeszedł na kalwinizm. Stał się gorliwym działaczem religijnym. Prowadził też bujne życie polityczne: nie opuścił -jak pisał poeta, działacz reformacyjny Andrzej Trzecieski - "żadnego sejmu, zjazdu ani żadnej koronnej sprawy". Zapewne kilkakrotnie piastował urząd poselski. Za granicę nie wyjeżdżał nigdy, z czego był dumny. Prowadził życie towarzyskie, a i w domu swym zaznał szczęścia. Znał blaski i cienie ziemiańskiego żywota. Był ruchliwy, jowialny, dowcipny, otwarty wobec ludzi. Humor przepajał jego naturę. Ale bywał też porywczy, kłótliwy, skąpy, bezwzględny i skłonny do pieniactwa. Ceniono go jednak powszechnie, również jako pisarza rozsmakowanego w polszczyźnie. Tak go przedstawia późniejsza legenda. Rej utrzymywał kontakty z dworem królewskim; od Zygmunta I Starego (l546r.), a potem również Zygmunta II Augusta (l564r.), otrzymał wieś w dożywocie. Łaska królewska stanowiła poniekąd nagrodę za to, co wnosił Rej swą twórczością do polskiej kultury. Rej to wielki samorodny talent, "genialny samouk", który rozwijał rodzimy, "swojski" nurt polskiego odrodzenia. Rej opowiadał się za językiem narodowym jako naturalnym środkiem ekspresji. Celowo nawet udawał prostaczka, niechętnego kunsztownej łacinie. Wczesne utwory Reja są mało znane; wiele spośród nich zaginęło, inne zachowały się we fragmentach. Pisał pieśni religijne i różne dialogi. Dialog jest jednym z najczęstszych gatunków wypowiedzi w pismach Reja. Poetyckim dialogiem jest „Krótka rozprawa między Trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem” (1543), wydana pod pseudonimem Ambrożego Korczboka Rożka, otwierająca dojrzałą twórczość Reja. Jest ona utworem wybitnym. Liczne są w niej odwołania (najczęściej aluzyjne) do rzeczywistości pozaliterackiej. „Krótka rozprawa...” porusza najbardziej aktualne tematy polityczne, religijne i obyczajowe: pogoń za urzędami świeckimi, przekupne sądownictwo, brak stałego systemu obronnego, ciężary chłopskie (choćby czynsze i dziesięciny), "zbytki" szlachty (w piciu, strojach, hazardzie), nadużycia duchowieństwa. W dojrzałym okresie twórczości Reja powstały też utwory dramatyczne. „Kupiec” (1543,wyd. l549) sięga do łacińskiego dramatu niemieckiego humanisty i protestanta Th. Naogeorgusa Mercator, seu Iudicium (1540, „Kupiec, czyli sąd”) i łączy założenia estetyki odrodzenia z tradycją moralitetu. Utwór nosi podtytuł „Kształt a podobieństwo sądu Bożego Ostatecznego”. Bohater, prosty i zwykły człowiek - staje po śmierci przed sądem Bożym i zdaje tam rachunek z całego życia. „Żywot Józefa z pokolenia żydowskiego, syna Jakubowego, rozdzielony w rozmowach person, który w sobie wiele cnót i obyczajów zamyka” (1545) sięga do różnych tradycji gatunkowych: misterium, moralitetu, komedii. Pewne fragmenty utworu nawiązują do łacińskiego dramatu humanisty niderlandzkiego C. Crocusa Comoedia sacra cui titulus Joseph (1536, „Komedia święta, która ma tytuł Józef”). Bohaterem jest Józef z biblijnej Księgi Rodzaju, sprzedany przez zawistnych braci do Egiptu i tam kuszony przez żonę Putyfara. Kolejnym utworem Reja z tego okresu jest „Psałterz Dawidów” ( ok. 1546, tłumaczenie tekstu łac.), ciekawy przykład prozy artystycznej. W późnym okresie twórczości Reja przeważały dzieła poetyckie. Wyjątek stanowi „Postylla” (1557), popularny zbiór kazań. Rej przedstawia się tu jako wielki zwolennik reformacji. Do najwybitniejszych dzieł Reja należy poemat „Wizerunek własny żywota człowieka poczciwego” (1558). Stanowi przeróbkę utworu Zodiacus vitae (1531, „Zodiak Życia”) włoskiego humanisty i wolnomyśliciela (bliskiego ideom platonizmu) zwanego Palingeniusem. Jest opowieścią alegoryczną o młodzieńcu, który wędruje po świecie w poszukiwaniu cnoty i "poczciwej" wiedzy o życiu. Wielbi on rozum i ład moralny, a gardzi próżnością tego świata, bogactwem, "zbytkiem". „Źwierzyniec” (1562) to utwór odmienny - duży zbiór epigramatów. Są to wizerunki wielu sławnych postaci historycznych i mitycznych (cesarz rzymski Tyberiusz, biblijny Samson, król Zygmunt August, królowa Bona i in.), które uosabiają określone modele zachowań - zacnego władcy, dobrego sługi, zbożnego prostaczka. Znajdują się tu również portrety wybitnych pisarzy: Jana Kochanowskiego i... samego Reja. Są też wiersze o rozmaitych urzędach: sędziego, hetmana, biskupa czy (zjadliwie opisanego) papieża, są bajki zwierzęce. „Źwierzyniec” sięga do dawnej tradycji, umiejętnie ją przetwarzając. Do tekstu dołączone zostały ryciny. Ostatnią część tomu stanowią „Figliki”. Są to zabawne anegdoty, facecje, fraszki, pełne pogodnego humoru i nieodpartego komizmu, choć bywa on rubaszny, nieprzyzwoity. Ostatnim dziełem Reja jest niejednorodny gatunkowo traktat „Zwierciadło” (1568). Podsumowuje on tu swoje poglądy na człowieka i świat. W skład Źwierciadła wchodzą też trzy cykle wierszy, „Apoftegmata” (rozmowy - rozprawy zaprawiane dowcipem i aforyzmami) i przejmujące „Żegnanie z światem”.
Źródło:
ug-naglowice.webpark.pl/rej.htm
www.numizmatyczny.pl
