Piątek, 17 stycznia 2025 - Antoniego, Henryki, Mariana

Boże Narodzenie: znaczenie opłatka A A A

Czwartek, 16 grudnia 2021 Autor: Inga Pamuła
W całej Polsce wieczerzę wigilijną poprzedza celebra dzielenia się świętym chlebem – opłatkiem – na znak pojednania, miłości, przyjaźni i pokoju.

Ten sam znak pojednania i pokoju czynią pomiędzy sobą wyznawcy prawosławia, dzieląc się przed wieczerzą wigilijną proskurą, zwaną także prosferą – bułką przaśną. Opłatki i ozdoby z opłatków miały zapewniać domownikom miłość, spokój, harmonię i szczęście, sprowadzać na ich dom błogosławieństwo Boże, chronić ludzi i ich trzodę przed chorobami oraz wszelkim złem.

Charakterystyczny dla naszej tradycji świątecznej wyłącznie polski obyczaj łamania się opłatkiem przed wieczerzą wigilijną ma już ponad dwieście lat i wywodzi się z rytuałów starochrześcijańskich. Najpierw praktykowany był na dworach, wśród szlachty, ale szybko rozprzestrzenił się także w innych stanach, i to w całej Polsce, z wyjątkiem niektórych wsi na Pomorzu, Warmii i Mazurach, gdzie obyczaj dzielenia opłatka nie był znany.

W czasach starochrześcijańskich, chleby, których nie użyto podczas misteriów religijnych i płytki chlebowe, nazywano eulogiami. W okresie Bożego Narodzenia wymieniały je pomiędzy sobą kościoły i bractwa zakonne, rozdawane były wiernym, by spożywali je ku chwale narodzonego Chrystusa na znak miłości we wspólnocie chrześcijańskiej.

W połowie IX w., za panowania Karola Wielkiego, w kościołach Europy Zachodniej podczas mszy zaczęto używać innego rodzaju pieczywa, podobnego do znanych nam dzisiejszych opłatków. Przyrządzano je z białej mąki pszennej i czystej źródlanej wody. Miały  formę cienkich, białych opłatków chlebowych pieczonych w specjalnych metalowych matrycach z wygrawerowanymi wewnątrz symbolami religijnymi, których kontury odciskały się w cieście. Wyrobem płatków mszalnych trudniły się klasztory. W Polsce wyspecjalizował się w tej sztuce zakon ss. sakramentek, ale produkowali je także kościelni i wikariusze. Były to opłatki przeznaczone zarówno na hostie i komunikanty, jak i opłatki świąteczne roznoszone przed wigilią do domów parafian. Wyłącznie polską specyfiką są także ozdoby z opłatka.

Opłatki traktowano zawsze z wielkim szacunkiem, ich resztek pozostałych po wieczerzy wigilijnej nigdy nie wyrzucano. Wykonywano z nich ozdoby świąteczne. Jeszcze na początku XX w. występowały one na prawie całym obszarze Polski, z wyjątkiem regionów północnych i północno-zachodnich. Elementy tych ozdób wycinano z opłatków białych i barwnych, a następnie sklejano je śliną w lekkie, delikatne kompozycje: trójkąty, krążki, gwiazdki, półksiężyce, krzyżyki; wycinano je z jednego kawałka opłatka. Służyły głównie do ozdoby podłaźniczek, rzadziej do dekoracji ścian izby i belek stropowych. Były wśród nich piękne ażurowe rozety i gwiazdy wyklejane z układanych na różne sposoby i sklejonych pasków opłatka. Zdobiono nimi nawet belki stropowe. Występowały w wielu odmianach kształtów i barw, głównie w Polsce północno-wschodniej, przede wszystkim na Podlasiu.

W naszym regionie z opłatków wykonywano najczęściej kule i kompozycje z kuli i półkul. Zdarzały się także elipsy i walce oraz inne bryły o wytwornych kształtach i kolorystyce. Nazywano je światami lub wilijkami. Inspiracją dla ludowych, opłatkowych "światów" była prawdopodobnie sztuka religijna: rzeźby i obrazy, na których Chrystus trzyma w ręce jabłko z krzyżem, kulę ziemską, czyli świat – na znak swej boskiej nad nimi władzy.

W Wigilię nie może zabraknąć opłatka w żadnym polskim domu. Jak mówi przysłowie: Wigilia bez opłatka to jak Boże Narodzenie bez choinki – nie istnieje.
 

dr Alicja Trukszyn
Dział Dziedzictwa Kulturowego
Wojewódzkiego Domu Kultury w Kielcach

ZDJĘCIA

Fot.: Wikipedia

„Walentynkowy Weekend dla Zakochanych” z Katarzyną Pakosińską w WDK

Wojewódzki Dom Kultury im. Józefa Piłsudskiego w Kielcach zaprasza 14 lutego na „Walentynkowy...

Filharmonia Świętokrzyska zaprasza na „Barwy romantyzmu”

W najbliższy piątek w Filharmonii Świętokrzyskiej będzie można posłuchać koncertu symfonicznego...

„Umarli ze Spoon River” ponownie w WDK

Grupa Teatralna Horyzont zaprasza na spektakl „Umarli ze Spoon River” w reżyserii Ewy Lubacz,...

„Koncert z miłością w tle” – Walentynki z Zespołem Pieśni i Tańca „Kielce”

W sobotę, 15 lutego, w Wojewódzkim Domu Kultury w Kielcach odbędzie się „Koncert z miłością w...

Nie żyje znakomita świętokrzyska garncarka Elżbieta Klimczak

Zmarła Elżbieta Klimczak, wybitna garncarka z gminy Morawica. Była laureatką wielu konkursów...

XIII Ogólnopolski Konkurs Kolęd, Pastorałek i Piosenek Świątecznych „Kolęda Płynie z Wysokości…”

Gminny Ośrodek Kultury „Perła” w Nowinach organizuje XIII Ogólnopolski Konkurs Kolęd, Pastorałek...

Sylwester w Kielcach – wystąpi Baranovski

Baranovski będzie gwiazdą tegorocznego Sylwestra Miejskiego, który odbędzie się na kieleckim...

"O sole mio" – zajęcia z klasycznej emisji głosu w WDK

Wojewódzki Dom Kultury w Kielcach ma wyjątkową, unikatową ofertę dla pasjonatów śpiewania –...

Powered by Actualizer & Heuristic
Copyright © 2014 by PIK KIELCE
Licznik odwiedzin: 66 310 612
Polityka prywatności | Mapa strony

Cookies

Ta strona korzysta z cookies, które instalowane są w Twojej przeglądarce, więcej informacji w Polityce Prywatności