Od początku 1944 roku Armia Czerwona zajmowała kolejne części Rzeczypospolitej. 4 stycznia przekroczyła przedwojenną granicę RP na Wołyniu. Miejsce niemieckiego okupanta zajął nowy – Związek Sowiecki, który wprowadzał swoje porządki mając do pomocy komunistów. Co na ten temat wiedziały legalne władze polskie, jakimi informacjami dysponowały, na podstawie jakich danych mogły podejmować decyzje? Właśnie ukazała się publikacja IPN „Polska pod reżimem komunistycznym. Sprawozdanie z sytuacji w Kraju (1944-1949)”. Jest to raport przygotowany przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Rządu RP na uchodźstwie, w którym główna rolę odgrywali politycy związani ze Stronnictwem Narodowym.
Analiza tego, co się działo na ziemiach polskich, perspektywy rozwoju sytuacji w całej Europie Środkowo-Wschodniej zajmowała wiele miejsca w pracach wszystkich środowisk politycznych, również na emigracji i tych związanych z polskim Londynem. Dokument datowany na listopad 1949 miał przede wszystkim spełniać funkcję informacyjną – był syntetycznym opracowaniem o charakterze analitycznym, przygotowanym dla polskich władz na emigracji w celu ułatwienia im zorientowania się w bieżącej sytuacji na ziemiach polskich.
Sprawozdanie składa się z trzech zasadniczych części. Pierwsza traktuje o szeroko rozumianym życiu politycznym – wiele mówi się tu o zmianach terytorialnych i ich konsekwencjach, imperialnej polityce Kremla, strukturach nowej władzy, fałszerstwom przy urnach podczas referendum i wyborów, kolektywizacji rolnictwa, represji wobec Kościołów, stosunkowi społeczeństwa do komunistycznego reżimu. Część druga poświęcona jest gospodarce, a trzecia sowietyzacji życia społecznego.
Jolanta Mysiakowska-Muszyńska i Wojciech J. Muszyński, którzy dokument opracowali, zwracają uwagę, że autorzy Raportu celowo świadomie nie koncentrują się na najbardziej dramatycznych i drastycznych wydarzeniach będących wynikiem terroru na ziemiach polskich. Unikają także argumentów natury emocjonalnej i wygłaszaniu tez o zbyt polemicznym charakterze. Takie założenie podnosi wagę dokumentu. Waga dokumentu jest nie do przecenienia – jest to pierwszorzędne źródło historyczne do rozważań nad powojennymi dziejami kraju i emigracji.
Tom otwiera cykl publikacji źródłowych prezentujących raporty, analizy oraz oceny Rządu RP na uchodźstwie i przedstawicieli polskiej emigracji niepodległościowej na temat sytuacji Polski po roku 1944.
