Obrzędowość doroczna przybierała i przybiera formy działania w zależności od potrzeb, chociaż nie wszystkie elementy dzisiaj są stosowane:
- przyrodnicze (człowiek usiłował wpływać na zjawiska przyrody),
- gospodarcze, agrarne, hodowlane i inne mające spowodować dobre plony,
- zapewniające życie, zdrowie, szczęście i powodzenie (np. praktyki o charakterze matrymonialnym),
- recepcyjne, wpisane w tryb doroczny (obrzędy przejścia, jedynie śluby posiadają nakazy),
- religijne i kultowe (Boże Ciało, Wielkanoc, Boże Narodzenie, Wszystkich Świętych).
Rok obrzędowy w kulturze ludowej ziemi świętokrzyskiej dzieli się na:
1. Kalendarzowy:
- podział na 12 miesięcy,
- podział na 4 pory roku.
2. Rolniczy (przyrodniczy, gospodarczy, agrarny – dostosowany do cyklu prac polowych):
- wiosna,
- lato,
- jesień,
- zima.
Funkcja kultu ziemi:
- pierwsza orka i siew (kropienie pługa, konia, oracza wodą święconą, zboże z dnia św. Szczepana, zakopywanie chleba pod pierwszą skibą),
- sadzenie kapusty i ziemniaków (przewracanie się kobiet, obieganie pola),
- żniwa (przynoszenie do domu pierwszych kłosów i pozostawianie garści niezżętego zboża czy kawałka chleba pod kamieniem, polewanie wieńców wodą, oborywanie przepiórki).
Funkcja magiczna:
- topienie Marzanny,
- agrarna – gaik – maik (wypędzenie zimy, przywołanie wiosny),
- zapusty (tańce kobiet),
- Wielki Tydzień – wbijanie w ziemię na polu krzyżyków plecionych z palm (urodzaj i brak ostu),
- huśtanie się na huśtawkach (szybki wzrost zbóż),
- obchodzenie pól z pochodniami (przeciw uderzeniom pioruna).
W okresie jesiennym obrzędy agrarne nie występują!
Funkcja zapewniająca życie, zdrowie, szczęście i powodzenie:
1. Charakter matrymonialny:
- wiosna (oblewanie wodą, smaganie gałązkami),
- lato (wianki na wodzie),
- jesień (Katarzynki i Andrzejki – lanie wosku, wróżby),
- zima (źdźbła siana pod obrusem, herody, kolędnicy).
2. Kościelny:
- od Nowego Roku do Wielkanocy,
- od Wielkiej Nocy do Bożego Ciała,
- od Bożego Ciała do Wszystkich Świętych,
- od Wszystkich Świętych do Bożego Narodzenia,
- Wielkanoc, Boże Ciało, Wszystkich Świętych,
- Boże Narodzenie, święta patronów parafii (odpusty), nawiedzenia parafii (obrazy, krzyże),
- pielgrzymki do miejsc kultu (teraz tez polityczne),
- chrzty, komunie, bierzmowania, śluby, pogrzeby, święcenia, msze rocznicowe,
- świecenie pokarmów, ziół, gromnicy, kredy, wody, pól.
3. Rodzinny:
- chrzty,
- komunie święte,
- śluby,
- pogrzeby,
- imieniny,
- urodziny,
- awanse zawodowe.
4. Świecki / rozrywkowy:
- wesela,
- pikniki rodzinne i gminne,
- zabawy po uroczystościach dożynkowych,
- zabawy sylwestrowe i karnawałowe.
Obrzędowanie wraz z całym zespołem wierzeń i praktyk (także magicznych) normowało stosunki między ludźmi ze względu na przekonanie, że dobre, zgodne zapoczątkowanie roku wpływa na pomyślny jego przebieg. Nie możemy nie docenić roli obrzędowości w kalendarzu dorocznym, ponieważ pomagała ona utrwalać tożsamość regionalną i narodową.
Alicja Trukszyn
