W tradycji polskiej chleb był symbolem pomyślności i dostatku, gdyż nie dla wszystkich był codziennym pożywieniem. Biedniejsi mogli go jeść jedynie od święta. Otoczony więc był powszechnym szacunkiem. Nie wolno było marnotrawić chleba, bawić się nim, rzucać i wyrzucać na śmietnik. Gdy kromka chleba upadła na ziemię, należało ją szybko podnieść i ucałować, a gdy rozpoczynano nowy bochenek, przed ukrojeniem kawałka należało nad nim wykonać znak krzyża.
Sam proces przygotowywania ciasta do pieczenia chleba był rytuałem, a sam chleb - czymś świętym, darem boskim. Przygotowywano i pieczono chleb według istniejących wówczas zwyczajów. Do zakwasu, czyli surowego ciasta z poprzedniego pieczenia, dodawano przesianą przez sito mąkę, wodę i sól. Ciasto zaczynu rosło w drewnianej dzieży owiniętej kocem i postawionej w pobliżu pieca. Do wyrośniętego zaczynu wsypywano mąkę i rozpoczynano wyrabianie ciasta. Trwało to tak długo, aż powstała jednolita masa. Następnie przekładano odpowiednie porcje ciasta do słomianek, w których ciasto „dorastało”. Później zawartość słomianek wykładano na dużą drewnianą łopatę, na której ciasto wsadzano do pieca. Nad pierwszym bochenkiem, który wędrował do pieca zawsze kreślono znak krzyża. Tą samą łopatą wyjmowano gorący chleb z pieca. Metodą sprawdzania, czy chleb jest już upieczony, było wyciąganie z pieca jednego bochenka i pukanie palcem w jego spód. Jeśli wydawał dźwięczny głos, znaczyło, że był już gotowy. Upieczony chleb wyciągano z pieca i obmywano wodą, aby zmyć popiół, zmiękczyć skórkę i nadać jej połysku. Gdy ostygł, brano go do ręki, kreślono znak krzyża i krojono. Z ciasta, które zostało, pieczono podpłomyki. Były to cienkie, okrągłe placki, posypane makiem i cukrem lub serem. Resztki ciasta z dna misy chowano do komory na zakwas do nowego chleba.
Opracowała Barbara Jankowska
W konsultacji z prof. dr hab. Haliną Mielicką.
Bibliografia:
1. Halina Mielicka, Kultura obyczajowa mieszkańców wsi kieleckiej XIX i XX wieku, Kielce 1995
2. Oskar Kolberg, Dzieła wszystkie, Lud, Kieleckie, T. 18, część I, Kraków 1885
3. Józef Szczypka, Kalendarz Polski, Warszawa 1984
4. Irena Kubiak, Krzysztof Kubiak, Chleb w tradycji ludowej, Warszawa 1981
5. Władysław Siarkowski, Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, Kielce 2000
6. Jan Stanisław Bystroń, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, wiek XVI-XVIII, T II, Warszawa 1976
7. We włościańskim Mniowie, pod redakcją Eugeniusza Kosika, Kielce 1999
8. Eugeniusz Frankowski, Kalendarz obrzędowy ludu polskiego, Warszawa 1928
9. Zofia Kossak, Rok Polski – obyczaj i wiara, Warszawa 1974
10. Janusz Kamocki, Od andrzejek do dożynek, Warszawa 1986
11. Małgorzata Drozd-Piasecka, W. Paprocka, W kręgu tradycji i sztuki ludowej, Warszawa 1985
Zobacz lekcję internetową w zakładce "E-learning"
