W XVIII wieku Czechy były jednym z prężniej działających europejskich centrów szklarskich. Na renomę pracowały przez stulecia, ale to na przełomie XVI i XVII wieku, kiedy zasłynęły z produkcji wyrobów zdobionych szlifami, ugruntowały swoją wysoką rangę. Kilkadziesiąt lat później zakończone pomyślnie eksperymenty nad pozyskaniem szkła o dużym stopniu przejrzystości, twardości i wysokim współczynniku załamywania światła, nazwanego następnie szkłem kryształowym, pozwoliły na utrzymanie czołowej pozycji. Jednak ówczesne huty czeskie słynęły nie tylko z wytwarzania szkła kryształowego i bogato dekorowanego szlifami.
W pierwszej połowie osiemnastego stulecia charakterystycznymi wyrobami dla tamtejszych wytwórni były tzw. zwischengoldgläser, czyli naczynia dwuścienne, dekorowane między ściankami czaszy złotą lub srebrną folią. Wyroby takie znano już w starożytności. Wówczas złotą folię nałożoną na powierzchnię naczynia chroniono przed zniszczeniem, pokrywając ją roztopionym szklanym proszkiem. W 1679 roku, nawiązującą do starożytnych metod, produkcję szkła dwuściennego upowszechnił Johann Kunckel, opisując ją w Ars vitraria experimentalis.
W XVIII wieku szkła dwuścienne powstawały przez połączenie dwóch naczyń: większego – zewnętrznego i mniejszego – wewnętrznego. Na zewnętrznej ściance mniejszego naczynia umieszczano zdobioną grawerowaniem folię, a następnie wkładano je do naczynia większego. Miejsce łączenia obu naczyń za pomocą lakieru żywicznego znajdowało się początkowo w krawędzi wylewu czaszy, potem umieszczano je zazwyczaj nieco poniżej niej.
Tematykę grawerowanych na folii przedstawień stanowiły sceny rodzajowe i religijne, motywy heraldyczne i ornamenty.
Dodatkowym elementem dekorującym naczynia ze złotą lub srebrną folią pomiędzy ściankami było fasetowanie – zdobienie powierzchni szkła przez jej zeszlifowanie w taki sposób, że szlifowane fragmenty układały się względem siebie pod lekkim kątem, co potęgowało zjawisko załamywania i rozszczepiania światła i pozwalało tym samym na zwiększenie efektów barwnych oraz czyniło powierzchnię naczynia bardziej świetlistą.
W zbiorach Muzeum Narodowego w Kielcach znajduje się jeden dwuścienny kielich z czeskiej huty z około połowy XVIII wieku. Jego czasza z jednej strony zdobiona jest wygrawerowanym w złotej folii monogramem wiązanym EP (caryca Elżbieta Pietrowna) z liści przypominających akant, ujętym po bokach gałązkami, a u góry zwieńczonym koroną. Z drugiej widnieje rosyjski orzeł dwugłowy, trzymający w szponach berło i jabłko królewskie, na korpusie dekorowany tarczą z wizerunkiem świętego Jerzego zabijającego smoka. Wnętrze naczynia oraz jego trzon są fasetowane.
Źródło: MNKi
Opracowanie: Anna Pietrzak
